Aanverwante stoornissen (2)

De verhouding Bipolaire Stoornissen (BS) - ADHD

Op het eerste oog lijkt iemand in de manische of hypomane episode van zijn/haar bipolaire stoornis op iemand met ADHD: hyperactief, impulsief en onoplettend. In een eenmalig gesprek met een van hen is het voor veel hulpverleners haast onmogelijk direct een onderscheid tussen deze stoornissen te maken op basis van de gedragskenmerken die hij/zij op dat moment ziet.

Verder is de familiehistorie vaak verwarrend. Terwijl BS (manisch-depressiviteit en cyclothyme stoornis) voorheen vaak gekoppeld werd aan volwassenen, is ADHD diagnostisch gezien een relatieve nieuwkomer bij volwassenen. Hierdoor is het moeilijk de genetische link te leggen tussen ouders en hun volwassen kinderen met ADHD-kenmerken. In feite treft de deskundige in de vorige generatie vaak mensen met de diagnose manisch-depressief aan (als er al sprake was van een diagnose!). Nader beschouwd blijkt vaak dat die ouders (ooms, tantes, grootouders) dan ADHD hebben (gehad)!

Een ander probleem is het overduidelijke bewijs dat sommigen zowel BS als ADHD hebben! Op 35-40-jarige leeftijd heeft ten minste 85-90% van alle mensen met ADHD een duidelijke stemmingsstoornis. Van deze groep blijkt 5-7% ook te voldoen aan de diagnosecriteria van BS-I of BS-II: manisch-depressiviteit of cyclothyme stoornis. Ook andersom wordt de diagnose nogal eens bijgesteld: mensen met een duidelijke BS blijken bij nader onderzoek ook ADHD te hebben.
Het is belangrijk dat de symptomen van beide stoornissen goed uit elkaar worden gehaald, want een verkeerde behandeling verergert meestal de symptomen van de primaire stoornis.

ADHD, BS of allebei?

Ben je benieuwd of jouw ADHD of BS al dan niet gepaard gaat met BS of ADHD, lees dan de onderstaande richtlijnen nauwkeurig door. Stel je hierbij voor dat je een neutrale arts bent wiens/wier missie het is nauwkeurige diagnoses te stellen.

Aanvang van de symptomen

Bij ADHD is deze op opvallend jonge leeftijd: 2-6 jaar. Wanneer een kind door ouders, grootouders en leerkrachten werd gezien als hyperactief (ontzettend druk) in de kindertijd, dan is ADHD de primaire diagnose, tot het tegendeel bewezen is.

Het is mogelijk dat de symptomen van BS tot uiting komen bij zeer jonge kinderen, maar dit is bijzonder ongewoon. De meeste mensen met BS worden beschreven als relatief "normaal" in stemming en activiteitniveau totdat de puberteit aanbreekt.

Eerste kenmerken

In zijn algemeenheid, hoe eerder de aanvang van zeer extreme uiting van stemmingen op zelfs de kleinste teleurstellingen, hoe meer aannemelijk het is dat BS de primaire stoornis is. Uiterst hevige stemmingswisselingen zijn de hoofdkenmerken in de levensgeschiedenis van mensen met BS. Dit geldt niet voor de meeste mensen met ADHD, en al helemaal niet voor kinderen met ADHD.

Hyperactiviteit op school

Mensen met BS zijn zelden buitengewoon drukke kinderen geweest op school, in tegenstelling tot ADHD'ers. Ongedurigheid, zitten en opstaan, op en neer, chaotisch gedrag, onoplettendheid en storend gedrag zijn typerend voor ADHD-kinderen, maar niet voor BS-kinderen. Bij hen liggen de typerende problemen op 5-10-jarige leeftijd voornamelijk op het gebied van de zelfbeheersing. Zij blijken geen controle te hebben over hun extreme emoties. Nogmaals, BS komt slechts zelden bij jonge kinderen voor.

Overgangsperiodes t.o.v. belangrijke veranderingen

Een ADHD-kind reageert doorgaans emotioneel op overgangsperiodes, redelijkerwijs te verwachten veranderende situaties en activiteiten, zoals: de overgang van een klas naar een andere. Een belangrijke verandering (een echtscheiding of verhuizing) betekent ongelofelijke stress! Mensen met BS ervaren dat hun symptomen constant verergeren, totdat zij langere tijd niet slapen of worden geconfronteerd met een belangrijke verandering. In feite stapelen stressfactoren zich in hen op totdat er een grote ontlading plaatsvindt. Bij mensen met ADHD verergeren hun symptomen gewoonlijk in elke overgangsperiode, hoe klein dan ook. Hun humeur wisselt dan ook snel. Opmerkelijke overreactie van langere duur op belangrijke veranderingen is een symptoom van BS.

De stemmingsstoornis is anders

De stemming van volwassen ADHD'ers schommelt van hoog naar laag: van euforisch naar somber: per uur (zelfs per minuut) of per dag. Deze snelle stemmingswisselingen zijn reacties op externe gebeurtenissen. Hoewel deze stemmingen zeker ook intern worden gevoeld, is de omschrijving van de karakteristieke ADHD-stemmingswisselingen: een uitvergroot respons op prikkels van buitenaf en een bijzonder snelle verandering van deze stemmingen. (Prikkels veranderen namelijk ook continu.) Wanneer een ADHD'er in zak en as zit, kan een uitnodiging van een vriend 's avonds te gaan stappen en interessante mensen te ontmoeten zijn humeur meteen doen omslaan. "Ja, geweldig!" zal hij/zij dan roepen.
Iemand met een door BS gestuurde depressie zal hier absoluut niets voor voelen.
ADHD'ers hebben zogezegd een onstabiel humeur, wat heel snel en vaak verandert en voornamelijk wordt beïnvloed door externe factoren. Mensen met BS hebben stemmingscycli die veel minder snel veranderen en veel minder beinvloed worden door prikkels van buitenaf. Wanneer zij zich "goed" voelen, voelen zij zich goed voor dagen of zelfs weken, ongeacht het aantal tegenslagen. Als zij "down" zijn, raakt zelfs het meest opwindende en interessante hen niet.

Het eten van vetzuren uit vis (omega-3 vetzuren) brengt verlichting bij mensen die manisch-depressief zijn, schrijft dr. A. Stoll (Brigham and Woman's Hospital, Boston) deze maand in het vakblad Archives of General Psychiatry op grond van een studie onder 14 personen. "Als dit in een groter onderzoek bevestigd kan worden, hebben we hiermee een nieuwe groep medicijnen waarmee stemmingstoornissen kunnen worden behandeld", meent Stoll.
Bron: Brabants Dagblad, 19 mei 1999

Meer hierover in Medisch Dossier - Wat artsen je niet vertellen...
ADHD - Is het probleem bedacht om de oplossing te kunnen verkopen?

Ook wordt steeds duidelijker dat omega-3 heel goed is voor ADHD'ers en dyslectici. Meer hierover op de pagina van het product EYE Q.

Op de top

Een ADHD-man staat met zijn BS-vrouw (in haar manische episode) op de top van een berg. Het uitzicht is geweldig en ze kunnen de wereld aan! Plotseling bemerken zij dat zij geen camera bij zich hebben om al dit moois voor het nageslacht vast te leggen. Op dat moment slaat het humeur van de ADHD'er om. Hij raast en tiert tegen zijn vrouw. Zij had volgens hem hieraan moeten denken. Zijn dag is verpest. Zijn vrouw daarentegen laat zich niet van de wijs brengen: zij fantaseert over nog hogere toppen en vraagt zich af hoe het zal zijn ervanaf te vliegen. Wanneer zij 's avonds thuiskomen is zij nog even "high" als die middag en besluit zich aan te sluiten bij een Mount Everest-expeditie. Hij kan slechts uitbrengen: "Sorry, schat, ik flipte vanmiddag even uit. Ik beloof je dat ik de volgende keer zelf aan mijn fototoestel denk."

Een typisch voorbeeld: de ADHD'er geeft met enige tegenzin toe dat hij te ver is gegaan. Iemand met BS zal dit niet doen. Wanneer iemand in een manische periode zit, ontbreekt hem/haar alle mogelijkheden tot zelfinzicht, terwijl het buitensporige gedrag overhand toeneemt.

Hoe lang duurt je euforie?

Een "opgewekte" stemming houdt bij ADHD zelden Echte Euforie in. In feite duurt het gevoel de wereld aan te kunnen en het bijbehorende intense gedrag bij ADHD'ers eerder enige minuten dan enkele uren. Bovendien vertonen zij dan niet de typerende grensoverschrijdende, gedreven opwinding en de hyper-intense verbeelding van iemand met BS. De logica van een opgewonden, chaotische ADHD'er is meestal nog wel te volgen.
Iemand met BS in een manische periode ervaart een opgewondenheid en euforie die meerdere dagen, soms zelfs meerdere weken aanhoudt. In een gesprek met iemand in een manische periode is het moeilijk, zelfs onmogelijk zijn/haar gedachtensprongen te volgen. Zijn/haar ideeën en plannen zijn grandioos, onvoorstelbaar en onuitvoerbaar en soms zelfs psychotisch.

Eigenlijk ligt hier al het meest opvallende verschil. Je kunt eenvoudig een onderscheid maken tussen manie en het hoge energiepeil van ADHD. De gemiddelde Nederlander zou de energieke stemming van ADHD kunnen nadoen, maar er is een beroepsacteur nodig die het energieniveau van manie in de verte kan benaderen. Manie is de meest extreme vorm van niet door drugs veroorzaakte gedrevenheid die we kennen. Een manisch persoon is werkelijk alle controle kwijt. Hij/zij kan niet stoppen. Hij/zij praat niet alleen snel, hij/zij praat alsof de woorden worden voortgestuwd uit zijn/haar mond. Luisteren naar iemand in een manische periode geeft je het gevoel te willen schuilen. Het is alsof de woorden naar je toe worden gegooid. Een manische geest springt van onderwerp naar onderwerp, wat een gesprek van welk niveau dan ook onmogelijk maakt.
Een voorbeeld van een manische patiënt bij de psychiater:
"Goedemorgen, meneer de psychiater,
waarom alleen goede morgen, meneer de psychiater? Ook goedemorgen voor al die leuke vogeltjes op uw stropdas en voor alle vogeltjes overal die, tussen twee haakjes, de uiterlijke verschijningsvormen van chaos zijn, een bijna-bepaalde tak van psyche en wiskunde, die, als je je nog niet hebt ingewerkt in je volledigheid, je het nakijken zullen geven met weinig hoop meer te kunnen doen dan over zaken heen kijken, zoals de koe over de maan liep in het liedje dat u vast ook geleerd hebt toen u kind was. Bent u ooit kind geweest, dokter? Het is veilig ons te associëren met kinderen, een veilige associatie. Of is dit asociaal te veronderstellen, asociaal iets of iemand met elkaar te associëren, zoals mijn oude leraar altijd zei. Klinkt als advies, in het bijzonder een voor sterrenkijker op een andere planeet, vindt u ook niet? Er is meer tussen hemel en aarde dan dat er is in alle hersenen op de wereld bij elkaar, zoals een ketting met worstjes, op een smakelijk ontbijt, dan maar!"
Uit: Driven to Distraction, Edward M. Hallowell, M.D., en John J. Ratey, M.D

Hoe ver gaat je dieptepunt?

Dieptepunten duren korter bij ADHD'ers. Dit is ongelooflijk belangrijk. In termen van symptoombeschrijving zijn de episodes van 'depressie' precies hetzelfde als bij mensen met een bipolaire depressie en/of een depressieve stoornis. Het verschil is dat het 'rotgevoel' bij ADHD'ers meestal slechts enkele minuten of uren duurt, meestal niet eens dagen. Mensen met ADHD kunnen zich net zo depressief voelen als mensen met BS of een depressieve stoornis, maar reageren veel meer op externe prikkels (frustraties en teleurstellingen) dan op inwendige cycli. Kortom: het gevoel dat het leven geen zin heeft, is herkenbaar voor ADHD'ers en mensen met BS, maar dit gevoel houdt bij mensen met BS vaak weken aan.'

In plaats van de volledige depressieve stoornis, vertonen ADHD'ers vaak meer kenmerken van een dysthyme stoornis. De 'down'-periodes zijn minder ernstig en worden meer beïnvloedt door externe gebeurtenissen (in beide richtingen: 'gedeprimeerd' omdat een vriend een afspraak afzegt en een paar uur later weer blij en opgewonden omdat een andere vriend opbelt voor een afspraak!).

De stemmingsstoornis (van piek naar dal naar piek naar dal naar piek enz.) is, bij volwassenen met ADHD, relatief chronisch en kan maanden of jaren duren. De stemming is bijzonder variabel en vaak voorspelbaar wanneer men kijkt naar de gegeven omstandigheden. Volwassenen met BS reageren nauwelijks op externe prikkels. Hun stemming is veel minder van dag-tot-dag verschillend en periodes van depressie zijn gewoonlijk dieper en veel langer.

"Onderhandelingsmethoden"

Wanneer geconfronteerd met het antwoord "nee", heeft een ADHD'er de neiging zijn/haar gelijk te halen door middel van redetwisten en bezwaarmaken. Iemand met BS "koopt meteen het bedrijf op" dat niet wil samenwerken omdat hij/zij erop staat alles op zijn manier te organiseren, is nachten wakker om nieuwe beleidsschema's te bedenken en maakt meer en meer ingewikkelde schema's om een alternatief te ontwikkelen.

Een ADHD'er is vaak de volgende dag vaak al vergeten waarover hij/zij zich zo druk heeft gemaakt omdat hij/zij weer wordt opgeslokt door een andere prikkel. Iemand met BS in een manisch fase zal dag en nacht doorgaan zijn/haar nieuwe schema te promoten en elke dag meer gedreven worden.

Slaapstoornis

Volwassenen met ADHD zijn als de haas in een race met de schildpadden: zij "gaan" vier, zes of twaalf uur in volle snelheid om vervolgens volledig in te storten. Zij mogen er dan uitzien als ontzettend manisch en gedreven gedurende deze tijd, maar hun geschiedenis verraadt dat dit een zeer standvastig patroon is en een dagelijkse gang van zaken. Een levenswijze die zij al jaren handhaven, zonder veel variatie. De zeer grote inspanning en het hoge activiteitsniveau worden elke dag (avond) gevolgd door een terugval. Dit is een periode waarin de ADHD'er zijn/haar batterij weer moet opladen voor de volgende dag. Mensen met ADHD schakelen tussen snelheden van 100 km/u en stilstand ELKE DAG!
Dit oververmoeiend gedrag zou bij iedereen bijdragen aan een regelmatig en voorspelbaar slaapgedrag. Maar (ook tot wanhoop van de partners) niet bij ADHD'ers!!! Ten minste 40% van hen heeft vanaf de pubertijd problemen met inslapen en is oververmoeid bij het wakkerworden. Zij hebben hun slaap heel hard nodig en velen hebben daarom jarenlang gezocht naar remedies voor hun "slapeloosheid": medicijnen, alcohol en/of drugs. De klacht die zij allen uiten is het niet in slaap kunnen vallen, door de talloze "gedachten" die zij 's avonds in bed niet kunnen loslaten.

Mensen met BS hebben langdurige periodes van hypersomnia (heel veel slapen) wanneer zij depressief zijn. De manische fases kenmerken zich door extreme energie die hun behoefte aan slaap lijkt teniet te doen. Dit kan neerkomen op een aantal etmalen zonder slaap of vele dagen of weken met heel weinig slaap. of met heel weinig slaap. Terwijl het nauwelijks voorkomt dat een volwassene met ADHD langer dan 6-12 uur zo'n intense opwinding ervaart, kunnen deze episodes bij mensen in een manische fase tot wel 48-72 uur duren!

Feitelijk is het slaappatroon van mensen met ADHD en BS opmerkelijk anders. Het komt zelden voor dat een ADHD'er ontzettend wakker is gedurende een aantal dagen. En het is ongewoon dat iemand met BS een regelmatig patroon beschrijft van jaren intens hyperfocussen en inspannen gedurende de dag in combinatie met (behoefte aan) nachtelijke slaap.

In de meeste gevallen zal het slaap/waak-patroon alleen al genoeg aanwijzingen geven over de diagnose ADHD of BS.

Samenvatting

*N.B. Lithium of Depakote kunnen stemmingsstoornissen bij iedereen verminderen, ongeacht de diagnose.
Stimulerende medicijnen als Ritalin kunnen bij iedereen concentratieverhogend werken. Een positieve reactie op deze medicatie mag geen diagnosecriterium zijn.
ADHD	Bipolaire Stoornis
Hyperactief, hyperfocused, intens, groots, temperamentvol.	Idem.	Waarneembare symptomen
Psychotische projecties komen zelden voor, fantastische voorstellingen zijn minimaal.	Psychotische projecties komen vaak voor en zijn vaak aanzienlijk.	Psychotische projecties
Kinderen van 3-6 jaar.	Zelden voor het 15e levensjaar.	Aanvang van de symptomen
hyperactiviteit, onoplettendheid, duidelijke impulsiviteit.	Hevige, extreme reactie op zelfs de kleinste teleurstelling. Ook gewelddadigheid komt meer voor.	Eerste kenmerken
Veelgehoorde klacht.	Komt zelden voor.	Hyperactiviteit op school op 5-10-jarige leeftijd
Stemming wisselt wanneer er sprake is van een overgangssituatie.	Belangrijke veranderingen geven aanleiding tot stemmingswisseling. Stemmingswisseling wordt zelden in verband gebracht met overgangssituaties.	Overgangsperiodes t.o.v. belangrijke veranderingen
Een onstabiel humeur: pieken en dalen komen per uur of dagelijks voor. Gewoonlijk beïnvloed door prikkels van buitenaf. Pieken zijn zeer zelden echt euforisch en duren kort; zelden langer dan een paar minuten of uren. Dalen zijn ook kortdurig.	Een omschrijving van het karakteristiek is de aanwezigheid van een intense piekstemming gedurende een periode van minimaal een aantal dagen tot en week. Dit komt niet of nauwelijks voor bij ADHD.	Stemmingsstoornis
Een dagelijkse variatie tussen veel slapen en slapeloosheid. Problemen met inslapen gevolgd door problemen met ontwaken.	Aanhoudende slapeloosheid die samengaat met opwinding en intens hyperfocussen gedurende dagen tot een week, of langer met weinig slaap. Na deze manische fase periodes van extreem veel slapen en een depressie die dagen tot weken aanhoudt.	Slaapstoornis
Stimulerende middelen zorgen meestal voor een meer 'relaxed' en 'helder' gevoel.	Stimulerende middelen verergeren doorgaans de symptomen.	Reactie op medicatie*

Bron: A.D.D. Clinic Inc.

Omgaan met stemmingsstoornissen - Jan Scott

Leven met een manisch-depressieve stoornis - Joke Kragten

Depressie en manisch-depressieve stoornis - Dr. W.A. Nolen

De onrustige geest - Kay Redfield Jamison
Meer informatie op internet:
Nederlandse stichting voor Manisch Depressieven en betrokkenen
Depressie startpagina
Stichting Syntyche
Lithium Plus Werkgroep

Engelstalige link
DIAGNOSING BIPOLAR VS. ADHD - By Dr. Charles Popper

Site-overzicht | Recentelijk geüpdatet | Zoeken

©
Deze site is samengesteld, vertaald en bewerkt door Anne-Marie van der Gouw.
Niets van deze website mag worden overgenomen voor hergebruik op Internet of in andere media,
zonder mijn uitdrukkelijke, schriftelijke toestemming.
Bovendien sta ik niet toe dat er munt geslagen wordt uit mijn werk!
Zie: Kees Krijnen!

Verantwoording