Aanverwante stoornissen (1)

Verwarring en overlap

ADHD bij volwassenen is een aandoening die nog maar door een klein aantal doktoren wordt onderkend (van de naar schatting 150.000 volwassenen met ADHD in Nederland hebben tot op de dag van vandaag er nog maar een paar duizend de diagnose gekregen!). Toch lopen heel veel volwassen ADHD'ers (vaak al jaren lang) bij hulpverleners. Daar hebben zij vaak een (of meerdere) van de volgende drie "etiketjes" gekregen:

Bipolaire Stoornis (BS): manisch-depressiviteit of cyclothyme stoornis
Atypische depressie
Persoonlijkheidsstoornis (in het bijzonder de borderline persoonlijkheidsstoornis)

Sommige van hen hebben bovendien het predikaat "antisociaal" gekregen, en omdat we weten dat onbehandelde ADHD vaak resulteert in drugs- en/of alcoholmisbruik, "middelenverslaafd".

In de behandelkamer vertonen/benoemen deze volwassenen met ADHD meestal veel van de volgende symptomen:

Duidelijke tekenen van impulsiviteit.
Een heftig, snel en fel temperament.
Vergeetachtigheid en onbetrouwbaarheid (bijv. voor wat betreft afspraken).
Rusteloosheid en onoplettendheid in dagelijkse gesprekken.
Storend en opdringerig gedrag.
Gebrekkige kijk op zichzelf.
Niet in staat tot samenwerken, vastbesloten dingen op de eigen manier te doen.
Zelden lezen of uitvoeren wat hen wordt gevraagd.
Buitengewone ongedurigheid.
Projectie van schuld op anderen.
Falen in het voltooien van projecten.
Onvoorspelbare, heel snelle stemmingswisselingen.

ADHD of persoonlijkheidsstoornis: de belangrijkste verschillen

Dit zijn de karakteristieke kenmerken van volwassenen die opgegroeid zijn met "niet-onderkende en onbehandelde" ADHD. Het is eenvoudig bovenstaande symptomen te verwarren met persoonlijkheidsstoornissen, omdat veel uiterlijke symptomen zo overeenkomen. Toch zijn er verscheidene, heel belangrijke verschillen tussen mensen met een persoonlijkheidsstoornis en volwassenen met ADHD.

Nauwkeurige reconstructie van de kinderjaren laat bijvoorbeeld zien dat de symptomen zich al heel vroeg openbaren, vaak al in de peutertijd. Toen werden zij al "hyper" of druk genoemd, ouders en verzorgers hadden een dagtaak aan het aankleden, naar bed brengen en eten geven. Ouders en grootouders waren gefrustreerd over het gedrag van de kleine. Veel ADHD'ers vertonen ook op latere leeftijd "onvolwassen" gedrag. Veel van hen hebben problemen gehad op de lagere school: naam op het bord, strafwerk, verwijdering uit de klas enz. Studieproblemen kunnen zich ook opstapelen in al die jaren, ondanks de (vaak hoge!) intelligentie. Aantekeningen op schoolrapporten spreken hierover boekdelen: "let niet op", "kan veel beter", "lui", "ongemotiveerd" enz. Volwassen ADHD'ers, met name mannen, hebben de neiging hun verleden te ontkennen en te misinterpreteren en geven antwoorden als "Ik deed het best goed!". Informatie van hun moeder geeft meestal een ander beeld. In dit geval zal een moeder na haar zoon te hebben aangehoord in lachen uitbarsten en zeggen: "Dat zal wel! Net zo goed als het jaar dat je doorbracht in de kamer bij de directeur in plaats van in de klas!"
Het is essentieel na te gaan of een diagnose ADHD of MBD (Minimal Brain Damage/Dysfunction) ooit is gesuggereerd door leerkrachten of de huisarts, of dat de ouders bij het uiten van hun vermoeden het antwoord kregen "hij is gewoon een opgroeiende jongen" of "alle kinderen zijn druk". In veel gevallen zal de behandelaar ontdekken dat ooit behandeling is geadviseerd, maar dat de ouders dit hebben afgewezen, of dat het kind een tijd medicijnen gebruikte die hielpen, maar dat de medicatie gestaakt is in de pubertijd (typerend voor de jaren '60 en '70).
Nauwkeurig onderzoek naar mentale stoornissen in de familie is noodzakelijk, want ADHD is meestal genetisch bepaald. ADHD komt dus in bepaalde families meerdere malen voor en is in de rest van de bevolking nauwelijks aanwezig. Bovendien bevestigen onderzoekers dat er een verband bestaat tussen ADHD en afwijkingen als het syndroom van Gilles de la Tourette (TS) en de obsessieve-compulsieve stoornis, OCS (Engels: OCD = Obsessive Compulsive Disorder) die zich uit in dwanggedachten en dwanghandelingen. ADHD, TS en OCS zijn in zekere mate genetisch gelinkt. Met andere woorden, vaak blijkt een kind met ADHD een moeder met OCS, een oom met TS, een zus met OCS/TS en een oma met ADHD/OCS te hebben. Wanneer je zelf ADHD hebt, is het zeker interessant je familie eens nader te beschouwen op deze drie neurologische stoornissen. Er zijn zelfs aanwijzingen dat die spontane, ongeduldige, onoplettende en temperamentvolle jongen bij je op het werk (die jij ook verdenkt van ADHD) alleen maar een oma hoeft te hebben met TS en een zus met OCS. Maar hijzelf zal waarschijnlijk ooit kinderen met ADHD krijgen.
Volwassenen met ADHD die behandeld worden met de juiste medicatie (met name Ritalin) vertonen meestal een snelle en belangrijke verbetering van hun voornaamste klachten. Dit geldt niet voor manisch-depressieve mensen en mensen met een persoonlijkheidsstoornis, hun belangrijkste klachten worden niet snel minder bij het gebruik van hun specifieke medicatie!

De overlap tussen ADHD, bipolaire stoornissen (BS) en persoonlijkheidsstoornissen

Het verhaal is gecompliceerd door een ander probleem: er is zowel een overlap tussen ADHD en BS als met persoonlijkheidsstoornissen. Dit wil zeggen dat sommigen beide hebben, of soms zelfs alle drie. Feitelijk sluiten deze stoornissen elkaar onderling niet uit. Een behandelaar kan dus geconfronteerd worden met een zeer gecompliceerd persoon, die aan de diagnostische criteria van drie verschillende stoornissen voldoet. Hij of zij zal dan in staat moeten blijken te zijn verschillende therapievormen aan te wenden om deze persoon zo optimaal mogelijk te behandelen. Geen eenvoudige taak!
Meer over ADHD en manisch depressiviteit...
Meer over ADHD en de borderline persoonlijkheidsstoornis...

De relatie tussen ADD en de atypische depressie

Uiteindelijk, na jaren van onderzoek, heeft DSM-IV het officieel gemaakt dat er ook iets is als ADD: ADHD zonder hyperactiviteit of impulsiviteit. Dit is nu gecodeerd als 314.00. We weten dat ten minste 40% van alle mensen met ADHD deze vorm hebben. Dit zijn voornamelijk vrouwen die vaak bekritiseerd worden (lui, dom, ongemotiveerd), maar nauwelijks worden gediagnosticeerd, omdat zij uiterlijk geen "lastig gedrag" vertonen. ADD lijkt vaak veel op een atypische depressie, een depressie die geen duidelijk aanwijsbare oorzaak heeft. ADD'ers zijn mensen die opgroeiden als "welopgevoed" kind, veel dagdroomden en werkzaamheden niet afrondden. Zij hebben ontzettend veel last van concentratieproblemen. En naarmate zij ouder worden, worden zij steeds vergeetachtiger, ongeorganiseerder en vruchtelozer. Depressie is inmiddels volksziekte nummer 1. 1 op de 10 Nederlandse volwassenen blijkt zich min of meer depressief te voelen tegenwoordig. Om ADD vast te kunnen stellen is daarom nogmaals een grondig onderzoek naar de kinderjaren nodig: dagdromen, "niets doen" in de klas, en vooral de problemen met het maken van huiswerk, zullen wellicht de enige directe vingerwijzing naar ADHD-symptomen zijn. Maar natuurlijk, wanneer er een familiehistorie is die melding maakt van leden met ADHD, TS en/of OCS, dan is er een duidelijk vergrote kans dat de "luie, depressieve" vrouw gebaat is met een behandeling voor volwassenen met ADD.
Behandelaars worden vaak verbaasd door volwassenen met ADD, want zij zijn meer vergeetachtig, ongeorganiseerd en "disfunctioneel" dan iemand zich kan voorstellen, gezien hun opleiding en familieachtergrond. Hun symptomen en oorzaken van depressie zijn vaak nogal ongewoon oftewel atypisch. Atypische depressie is altijd een aanleiding tot ADHD-onderzoek!

De relatie tussen ADHD en de Posttraumatisch stress-stoornis (PTSS)

In de praktijk blijken de symptomen van ADHD ook nogal eens samen te gaan met die van de PTSS (Posttraumatische stress-stoornis), bijv.: slapeloosheid, concentratieproblemen en heftige stemmingswisselingen. PTSS kan optreden nadat iemand het slachtoffer is geworden van hevig geweld, zoals: verkrachting, incest en mishandeling. Dit soort ervaringen zijn geen oorzaak van ADHD, maar verergeren doorgaans de symptomen.
Een recent rapport van Cuffe vermeldt een aantal voorbeelden van deze problematiek. ADHD-kinderen zijn, natuurlijk, meer geneigd risico-gedrag te vertonen dan andere kinderen. Zij zijn avontuurlijk, nieuwsgierig en "ongeremd". Zij houden zich ook, zoals Barkley benadrukt, minder aan gestelde regels en afspraken. Het zijn de kinderen die juist wél praten met vreemden, omdat zij de afspraak "niet met vreemden praten" vergeten zijn zodra zich een uitdagende situatie aandient. Ook volwassenen met ADHD hebben percentueel meer kans op gewelddadige ervaringen (en dus op PTSS), omdat zij nog steeds impulsief zijn en de neiging hebben gevaar op te zoeken. Hierdoor zullen zij ook sneller dan anderen in conflicten terechtkomen.
Tegelijkertijd, groeien ADHD-kinderen vaak op in een familie waarin één of meer van de volwassenen ADHD-gerelateerde problemen met impulscontrole hebben. Hierdoor loopt het kind ook nog eens meer risico slachtoffer te worden van geweld. De oom die na zijn derde echtscheiding bij het gezin intrekt, kan dan heel goed ook kampen met ADHD en/of alcoholproblemen. In combinatie met een "ongeremd", risicogevoelig kind kan het resultaat hiervan seksuele of lichamelijke mishandeling zijn.
Zoals Cuffe en zijn collega's suggereren, en anderen doen dit ook in andere artikelen, gaan PTSS en ADHD vaak hand in hand. Behandeling voor ADHD kan mensen helpen structuur aan te brengen in hun leven en taken af te maken, maar PTSS veroorzaakt zelf ook concentratieproblemen en slaap-waakproblemen. Hierdoor ontstaat een ADHD-gelijkend syndroom, in elk geval tijdelijk. Tijdens de behandeling van mensen met ADHD of PTSS is het daarom noodzakelijk na te gaan of er ook sprake is van de andere stoornis, door de familiehistorie goed in kaart te brengen. Gedragsproblemen, concentratieproblemen en stemmingswisselingen enkel aan PTSS toeschrijven is vaak incompleet. Veel van deze volwassenen (en kinderen) zijn ook gebaat bij behandeling van ADHD-symptomen.

Richtlijnen voor het aan de slag gaan met deze tweesporenevaluatie zijn eenvoudig te beschrijven, maar moeilijk in praktijk te brengen. Toch zal op het volgende gelet moeten worden:

Als alles wijst op het feit dat iemand als kind en jongere "normaal aangepast gedrag" vertoonde, zowel op school als thuis, voordat een gewelddadige gebeurtenis plaatsvond, dan zijn de symptomen hoogstwaarschijnlijk het gevolg van het trauma.
Wanneer er een geschiedenis is van hyperactiviteit, gedragsproblemen, duidelijke temperamentproblemen, problemen met het opvolgen van instructies en onoplettendheid, dan verergeren deze symptomen na een traumatische gebeurtenis. Wanneer dit het geval is, is het mogelijk dat ADHD en PTSS samengaan.
Het is altijd erg belangrijk, wanneer er een duidelijke aanwijzing is voor de combinatie ADHD en PTSS, de genetische-familiegeschiedenis onder de loep te nemen.
Misbruik en verwaarlozing komt, zoals ADHD, vaker voor in bepaalde families. De feitelijke combinatie van ADHD en mishandeling is bijzonder verdacht wanneer therapeutische vooruitgang bij de hulp PTSS-symptomen te bestrijden onvoldoende effect blijken te hebben.
Hoewel beide stoornissen kunnen leiden tot een aanzienlijk verstoord sociaal gedrag op school of op het werk, zal dit in het geval van PTSS relatief van voorbijgaande aard zijn. Dit kan weken, maanden of jaren duren, maar wanneer een therapie voor het verwerken van het trauma aanslaat, zal het gedrag ook verbeteren. Als dan toch blijkt dat de persoon in kwestie snel afgeleid blijft en concentratieproblemen behoudt is het belangrijk te onderzoeken of deze ook niet lijdt aan ADD. In dit geval van ADHD zonder hyperactiviteit en impulsiviteit zal het uiterlijk storende gedrag van de PTSS verdwijnen, maar de ADD-symptomen blijven aanwezig. Denk hierbij aan: onoplettendheid, overmatig dagdromen, moeite met het afronden van taken, concentratieproblemen en vergeetachtigheid en presteren ver beneden het verwachte niveau.
Het is belangrijk opnieuw de nadruk te leggen dat de veelvuldige "stemmingswisselingen" meestal het meest opvallend en zeker het meest storend zijn bij/voor mensen met ADHD. Vaak is dit ook de eerste klacht waarmee zij bij een arts komen. In feite zou elke arts die patiënten met deze klacht in de spreekkamer krijgt, navraag moeten doen naar hoelang dit probleem al speelt. Geeft een patiënt aan dat dit al een probleem is sinds de kindertijd, dan is ADHD-onderzoek, naast een psychologisch onderzoek terecht.

"ADHD, maar wat nog meer?"

ADHD en co-morbiditeit met andere aandoeningen is een gebied dat nog uitermate intensief onderzoek nodig heeft. "Co-morbiditeit" is een term voor samengaande of aanverwante stoornissen. Voor veel mensen die de diagnose ADHD krijgen is dan ook de belangrijkste vraag: "Oké, je hebt overduidelijk ADHD, maar wat nog meer?"

Jonge kinderen met ADHD hebben meestal nog geen last van andere belangrijke stoornissen (met uitzondering van de oppositioneel-opstandige stoornis), maar vanaf een jaar of 10, soms eerder, is het niet abnormaal bij hen de aanwezigheid te ontdekken van depressiviteit, een dysthyme stoornis, BS (manisch-depressiviteit of cyclothyme stoornis), OCS, TS, angst- en paniekstoornissen, aanpassingsstoornissen en ernstige gedragsstoornissen (zoals liegen, stelen en buitengewoon agressief optreden). Het komt dan ook maar zelden voor dat een volwassene met ADHD alleen deze stoornis heeft als probleem. Na een leven vol afwijzing, kritiek en straf heeft de overgrote meerderheid van mensen met ADHD op 25-jarige leeftijd een of meer andere stoornissen opgebouwd. Vooral persoonlijkheidsstoornissen en depressies komen nu veel voor.

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen (vooral borderline, theatraal en narcistisch) hebben zich in de persoon genesteld als overlevingsmechanismen. Emoties worden weggestopt en ontkend of juist opgeblazen en met een roep om aandacht uitgedragen. Met behulp van (?) het zogenaamde "meerderwaardigheidscomplex" dat de narcistische persoonlijkheid kenmerkt, probeert de persoon een laatste restje zelfvertrouwen te behouden. Dit ten koste van relaties met andere mensen.

Depressie

Depressie, als gevolg van alle mislukkingen in het leven, is het meest voorkomende samengaande probleem. Met stimulerende medicijnen (als Ritalin en Dexamfetamine) kan de kern van de ADHD-symptomen worden aangepakt, maar ADHD'ers hebben vaak ook psycho- of gedragstherapie nodig om te leren omgaan met de andere stoornissen. Veelgebruikte antidepressiva als Prozac, Seroxat, Remeron en Efexor XR kunnen de depressieve klachten verlichten, al zijn er vanuit Amerika al onderzoeken die aantonen dat SSRI's, zoals Seroxat en Prozac wel werken tegen depressieve klachten, maar mensen met ADHD van de regen in de drup helpen. Deze medicijnen, die alleen de heropname van serotonine remmen, verergeren namelijk blijkbaar de concentratieproblemen.
Efexor XR is een nieuwe aanbeveler voor volwassenen met ADHD (en een depressie).

**Mijn eigen ervaringen met medicatie**
Over medicatie kan ik het volgende vertellen uit eigen ervaring. Ik heb de laatste tien jaar van mijn mijn leven Prozac, Seroxat, Remeron en Ritalin geprobeerd, en met geen van alle schoot ik uiteindelijk wat op. Dr. Daniel Amen (ADHD-deskundige, ontwikkelaar van de ADHD-checklist op mijn site) raadt in zijn bijzonder interessante boek Verander uw brein, verbeter uw leven het vrij nieuwe antidepressivum Efexor XR (venlafaxine) aan voor mensen met ADHD die de neiging hebben tot overfocussen. En laat ik dat medicijn nu ruim een jaar tot volle tevredenheid gebruikt hebben! Efexor XR (een SNRI = Serotonin Norepinefrin Re-uptake Inhibitator) werkt anders dan de andere antidepressiva (SSRI's zoals Prozac en Seroxat, Fevarin en Zoloft), omdat het niet alleen de heropname van serotonine remt maar (net als imipramine) ook die van noradrenaline en (in hogere doses) de heropname van dopamine. En dat is interessant voor mensen met AD(H)D! (Zie de onderzoeksresultaten op deze site.) Naast het feit dat je humeur veel stabieler wordt met Efexor XR, verdwijnen ook angst- en paniekaanvallen als sneeuw voor de zon. Het feit dat Efexor XR ook op een bepaalde manier inwerkt op de noradrenaline- en dopaminehuishouding in de hersenen, maakt dat ook je concentratie stukken beter wordt. En dat alles zonder je te versuffen of overfocussen in de hand te werken! De heren en dames doktoren in Nederland en België weten hier nog niet veel van en schijnen zich hier ook niet in te willen verdiepen. Willen je vaak nog liever het ouderwetse tricyclische antidepressivum imipramine (Tofranil), met al zijn bijwerkingen, voorschrijven... Of het enge medicijn Clonidine! Het fijne van Efexor XR is dat het medicijn bij mij en een flink aantal andere ADHD'ers die het gebruiken, (bijna) geen negatieve bijwerkingen heeft. (Alleen heb ik de eerste maand een vermoeidheid van 32 jaar 'eruitgeslapen'.) Ik werd niet apatisch (zoals bij Prozac en Seroxat), vreetziek (zoals met Remeron) of zombie-like en mager (zoals bij Ritalin), maar voelde me mezelf zoals ik me altijd had moeten voelen: levendig, maar veel evenwichtiger. Ik durf zelfs te stellen dat ik me voor het eerst in mijn leven pas goed voelde! Ook van andere ADHD'ers die ik dit medicijn heb aanbevolen krijg ik niets dan positieve reacties. Ik ben na ruim een succesjaar met Efexor gestopt. 't Afbouwen was overigens geen pretje. 'k Heb er zes weken over gedaan, waarvan de laatste twee echt een ramp waren (bliksemflitsen in mijn hoofd, slapeloosheid, tollen, dubbelzien, 'stuiteren' enz.). Maar nu blijkt dat het "het-beste-jaar-van-mijn-leven-tot-nu-toe" uiteindelijk een veel langere uitwerking heeft. Ik voel me erg goed en kan de chaos van/in mijn leven aan. Meer over Efexor (in Amerika en Engeland gespeld als Effexor) lees je in de Hulpgids, bij Consumed, hier en (Engelstalig) op o.a. Dr. Bob , iADHD en adhd.com. En vergeet deze waanzinnig interessante site niet: http://www.biopsychiatry.com. Zoals gezegd: de Nederlandse (en Belgische) psychiaters zijn nog niet zo op de hoogte van de bijzonder positieve invloed die Efexor XR op heel veel volwassenen met ADHD heeft; je zult jouw arts dus hiervan moeten zien te overtuigen. Als je dat wilt, natuurlijk. Meer weten over welk medicijn voor jou bijzonder geschikt is (volgens Dr. Daniel Amen), doe dan online de Engelstalige Amen Clinic ADD Subtype Test. Let op! Ieder mens is anders, en wat voor mij geldt hoéft niet voor jou te gelden. Reageer jij goed op een ander medicijn, ga dan niet 'prutsen' omdat ik andere ervaringen heb. Voel jij je prima zonder pillen (zoals ik nu), streef dan niet het 'ultiem genot' met medicijnen na. Dat zul je daarmee namelijk niet vinden!

Menstruatiestoornissen en PMS

Vrouwen met ADHD melden vaak menstruatiestoornissen. Het uitblijven van de menstruatie is dan vaak het gevolg van langdurige stress. Nog meer problemen ondervinden ADHD-vrouwen (én hun omgeving!) van de ongewoon hevige vormen die PMS (Pre- Menstrueel Syndroom) een week voor de menstruatie kan aannemen. Zij worden nog meer lichtgeraakt en ongeduldig dan zij als ADHD'er normaal al zijn. Ook in deze PMS-periodes kunnen antidepressiva (zoals Efexor XR) "wonderen" verrichten. Meer over deze typische vrouwenaangelegenheid vind je op de pagina Vrouwen en AD(H)D.

Bipolaire stoornissen (BS): manisch-depressiviteit en cyclothyme stoornis

Momenteel wordt de relatie tussen BS en ADHD onderzocht. Deze stoornissen delen veel symptomen en daardoor is het moeilijk gedifferentieerde diagnoses te stellen. Daarbij zijn er mensen die duidelijk zowel ADHD als een bipolaire stoornis hebben. De combinatie kan buitengewoon ernstig zijn en wordt zelfs soms al aangetoond bij relatief jonge kinderen.

Extreem overreageren op opgelegde grenzen, aanvallen van ernstige uitbarstingen, periodes van gewelddadig en bedreigend gedrag en een enorme veranderingen in de stemming zijn karakteristiek voor mensen met ADHD met BS. Deze combinatie van stoornissen kunnen een zeer onaangenaam leefklimaat veroorzaken, waarvan veel familieleden het slachtoffer kunnen worden. Temeer omdat beide stoornissen erfelijk zijn, en het dus aannemelijk is dat er meerdere personen met ADHD en/of BS in een familie voorkomen. Medicatie en zowel individuele als relatietherapie kunnen heel goed hulp bieden.

Alhoewel ADHD'ers bijna altijd een overreactie op opgelegde grenzen vertonen en ook stemmingswisselingen tot de ADHD-symptomen horen, zijn ernstige gewelddadige ideeën, de uitvoering ervan en extreme stemmingswisselingen (die langere tijd aanhouden) altijd een reden iemand ook te onderzoeken op BS. Onderzoeken wijzen uit dat een combinatie van stimulerende medicijnen (voor ADHD) en stemmingsregulerende medicijnen (voor BS) een positief effect heeft op het gedrag.

Mensen met een geschiedenis van hersenbeschadiging, herseninfectie, drugs- of alcoholgebruik door de moeder tijdens de zwangerschap en/of een aangetast verstandelijk vermogen (in feite de échte MBD), kunnen van tijd tot tijd periodes met symptomen van ADHD en/of BS vertonen. Ook zij reageren vaak goed op dezelfde medicatie.

Het is van belang te onderkennen hoe ontzettend kwetsbaar deze mensen als kinderen zijn geweest voor misbruik en mishandeling. Ongelofelijke stemmingswisselingen, agressief gedrag, hardnekkig weigeren zich te schikken in geldende waarden en normen, extreme woede en boos verzet, stellen ouders en verzorgers op een gruwelijke manier steeds op de proef. Machteloosheid, woede en frustratie kunnen eenvoudig leiden tot mishandeling. Daarbij is het een gegeven dat ouders die hun kinderen mishandelen, zelf ook vaak het slachtoffer zijn geweest van kindermishandeling, en de geschiedenis vaak herhalen.

Angst- en paniekstoornissen

Paniekstoornissen, met of zonder ruimte- of pleinvrees en angststoornissen worden aangetroffen bij ten minste 25-30% van de adolescenten en volwassenen met ADHD. Verder is het niet ongewoon te zien dat sommige van de typische symptomen van deze stoornissen elkaar versterken. Bijv. iemand die chronisch te laat en vergeetachtig is, verdwaalt. Terwijl hij wanhopig probeert zijn afspraak na te komen, ervaart hij een steeds groter wordende angst dat dit niet gaat lukken. Dit ontketent een toenemende angst en paniek. Wanneer een dergelijke situatie zich vaker voordoet kunnen deze angst en paniek fobische vormen gaan aannemen, wat resulteert in een volslagen paniekaanval.

ADHD'ers met angststoornissen hebben extra moeite met het bijsturen van hun ADHD-symptomen, want angst vergroot disorganisatie, aandacht voor details, vergeetachtigheid en vermindert de mogelijkheid te focussen op belangrijke zaken in het dagelijks leven.

Er zijn aanwijzingen dat angst- en paniekstoornissen ook vaker in een familie voorkomen, hoewel het nog niet duidelijk is of hier sprake is van genetisch bepaald gedrag of "aangeleerd" gedrag.
Meer over ADHD en de obsessieve-compulsieve stoornis...

Aanpassingsstoornissen

Tot slot de opmerking dat het altijd verstandig is ADHD te onderzoeken wanneer een arts een duidelijke aanpassingsstoornis constateert. De reden hiervoor is simpel: mensen met ADHD, jong en oud, vertonen zeer wisselvallig gedrag en hebben de neiging zich te gedragen op een manier die steeds anders is - vaak compleet tegengesteld aan de vorige keer -. Op de continue veranderingen die het leven met zich meebrengt, reageren zij voor de buitenwereld bijzonder "overdreven", heftiger dan een niet-ADHD'er zich kan voorstellen. Het gevoel van de ADHD'er wordt het best benaderd door het voorbeeld van een kind dat duidelijk zichtbare aanpassingsproblemen heeft wanneer zijn ouders net zijn gescheiden, met het verschil dat de problemen van het kind door de maatschappij serieus worden genomen...
ADHD'ers zijn overgevoelig voor veranderingen en hebben hierdoor heel vaak het gevoel van het jongetje wiens ouders net gescheiden zijn.

Bron: A.D.D. Clinic Inc.
Verwijzingen naar heel veel interessante boeken over aanverwante (neuro)psychologische en psychiatrische stoornissen vind je hier.

Site-overzicht | Recentelijk geüpdatet | Zoeken

©
Deze site is samengesteld, vertaald en bewerkt door Anne-Marie van der Gouw.
Niets van deze website mag worden overgenomen voor hergebruik op Internet of in andere media,
zonder mijn uitdrukkelijke, schriftelijke toestemming.
Bovendien sta ik niet toe dat er munt geslagen wordt uit mijn werk!
Zie: Kees Krijnen!

Verantwoording